Τριάντα χρόνια ελληνικής γλώσσας στη Σλοβακία: από τους 19 πρώτους φοιτητές στο Τάγμα του Φοίνικος
Η διαδρομή που ξεκίνησε το 1996 σε μια αίθουσα του Πανεπιστημίου του Πρέσοβ και κατέληξε σε λεξικά, γραμματικές, κρατική πιστοποίηση ελληνομάθειας και διεθνή συνέδρια με συμμετοχές από 16 χώρες.
Όταν το 1996 άνοιξε στο Πανεπιστήμιο του Πρέσοβ το πρώτο τμήμα νεοελληνικής γλώσσας, το ενδιαφέρον ξεπέρασε κάθε πρόβλεψη: δεκαεννέα φοιτητές δήλωσαν αμέσως συμμετοχή. Το πρόβλημα ήταν αλλού. Δεν υπήρχε ούτε γραμματική της νέας ελληνικής στα σλοβακικά, ούτε κανένα ελληνοσλοβακικό λεξικό. Το μάθημα ξεκίνησε ουσιαστικά χωρίς εργαλεία.
Η αφετηρία δεν ήταν τυχαία. Οι σχέσεις Ελλάδας και Σλοβακίας γνώριζαν εκείνη την περίοδο αισθητή ανάπτυξη — ακαδημαϊκή, τουριστική, εμπορική και πολιτιστική — πάνω σε ένα υπόβαθρο που, όπως τονίστηκε στην ομιλία, συνδέει ιστορικά τους δύο λαούς: την ιεραποστολή των Αγίων Αδελφών Κυρίλλου και Μεθοδίου.
Η γέφυρα με την Αθήνα και την Κάλυμνο
Η καθοριστική στροφή ήρθε το 1999 στην Αθήνα, με τη γνωριμία με τη Μαρία Θεοδωρίδου, πρόεδρο του Σωματείου Διεθνών Σχέσεων και Πολιτιστικών Ανταλλαγών Καλύμνου–Αθηνών. Την επόμενη χρονιά ακολούθησε πρόσκληση για ομιλία στην Κάλυμνο, μπροστά σε φοιτητές από διάφορες χώρες της Ευρώπης και του κόσμου. Εκεί γεννήθηκε η ιδέα μιας μόνιμης συνεργασίας: οι Σλοβάκοι φοιτητές που μάθαιναν ελληνικά στο Πρέσοβ να στέλνονται στην Αθήνα και στην Κάλυμνο για εντατική εκμάθηση.
Οι δύο πρώτοι φοιτητές αναχώρησαν για έναν μήνα. Για να μπορέσουν να προετοιμαστούν, καταρτίστηκε το πρώτο —μικρό ακόμη— ελληνοσλοβακικό λεξικό. Το πρόγραμμα συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια, φιλοξενώντας σπουδαστές όχι μόνο από τη Σλοβακία αλλά και από τη Βραζιλία, τη Γεωργία, την Ουκρανία και αλλού.
Το συνέδριο του 2005 και τα πρώτα εργαλεία
Το 2005 το Πανεπιστήμιο του Πρέσοβ φιλοξένησε το πρώτο μεγάλο συνέδριο με τίτλο «Ελληνική γλώσσα και πολιτισμός από την αρχαία Ελλάδα μέχρι σήμερα», με ομιλητές από ελληνικά και σλοβακικά πανεπιστήμια και με την παρουσία του πρύτανη και του κοσμήτορα της Ορθόδοξης Θεολογικής Σχολής. Η εκδήλωση έκλεισε με μια ελληνοσλοβακική βραδιά: σλοβακική χορωδία και παραδοσιακοί χοροί, και στη συνέχεια ελληνικοί χοροί από τους Έλληνες καθηγητές και φοιτητές, που είχαν φέρει μαζί τους παραδοσιακές στολές. Την επομένη, η Μαρία Θεοδωρίδου βραβεύτηκε από τον κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής — στιγμή που σηματοδότησε, όπως ειπώθηκε, την έναρξη μιας ακόμη στενότερης συνεργασίας.
Στο μεταξύ ωρίμαζε το υλικό. Με ομάδα συνεργατών συντάχθηκε η πρώτη γραμματική της νεοελληνικής γλώσσας στη Σλοβακία, που πρωτοεκδόθηκε το 2007 και γνώρισε δεύτερη έκδοση. Παράλληλα τρέξανε τρία ερευνητικά προγράμματα: δημιουργία εγχειριδίου ελληνικής γλώσσας για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και εκτενούς ελληνοσλοβακικού και σλοβακοελληνικού λεξικού· «Ελληνική γλώσσα και πολιτισμός στον κεντροευρωπαϊκό χώρο»· και, τέλος, η προετοιμασία προγράμματος σπουδών «Ελληνική γλώσσα και πολιτισμός» στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Τμήμα, λέκτορας και κρατική πιστοποίηση
Η διδασκαλία απέκτησε οργανωμένη μορφή με τη δημιουργία του Τμήματος Ελληνικής Γλώσσας και Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο του Πρέσοβ, από το ακαδημαϊκό έτος 2007–2008. Την επόμενη χρονιά, ύστερα από συνεργασία με την Ελληνική Πρεσβεία στην Μπρατισλάβα και το Υπουργείο Εξωτερικών, η Ελλάδα απέστειλε λέκτορα, τον φιλόλογο Απόστολο Σουρλαντζή, ο οποίος οργάνωσε τμήματα αρχαρίων και προχωρημένων.
Το επόμενο βήμα ήρθε στις 10–12 Δεκεμβρίου 2008, με τη θεσμοθέτηση εξετάσεων πιστοποίησης επάρκειας ελληνομάθειας στο Πρέσοβ. Η ανάγκη ήταν πραγματική: πολλές Σλοβάκες που είχαν παντρευτεί στην Ελλάδα αναζητούσαν εργασία σε γραφεία και εταιρείες και χρειάζονταν το πιστοποιητικό. Οι εξετάσεις διεξάγονταν στο πανεπιστήμιο, το υλικό —μαζί με τους ηχογραφημένους διαλόγους— αποστελλόταν στην Ελλάδα και από εκεί επέστρεφε η πιστοποίηση. Για τη συνολική αυτή προσπάθεια ακολούθησε τιμητικό δίπλωμα από τον δήμαρχο Καλύμνου.
Δεκαέξι χώρες, μία γλώσσα
Το επόμενο διεθνές συνέδριο, υπό την αιγίδα των πρέσβεων της Ελληνικής και της Κυπριακής Δημοκρατίας στη Σλοβακία, με τίτλο «Ελληνική γλώσσα και πολιτισμός», συγκέντρωσε καθηγητές και φοιτητές από 16 χώρες: Ελλάδα, Γεωργία, Ισπανία, Χιλή, Μεξικό, Ισραήλ, Ρωσία, Ουκρανία, Σερβία, Ιταλία, Τυνησία, Αίγυπτο, Λιθουανία, Λετονία, Ουγγαρία, Τσεχία και Σλοβακία. Όλες οι παρουσιάσεις έγιναν στην ελληνική γλώσσα. Το συνέδριο τίμησαν με την παρουσία τους ο πρύτανης του πανεπιστημίου και ο Αρχιεπίσκοπος Τσεχίας και Σλοβακίας Χριστόφορος.
Ακολούθησε το πρώτο ελληνοσλοβακικό και σλοβακοελληνικό λεξικό στη Σλοβακία: πάνω από 20.000 λέξεις, με βασικούς όρους από την κοινωνία, την πολιτική, την οικονομία, την ιστορία, τη φιλοσοφία και την καθημερινή γλώσσα. Απευθύνεται τόσο σε όσους μαθαίνουν ελληνικά όσο και στους Έλληνες που ζουν στη Σλοβακία — κυρίως στην Μπρατισλάβα και στο Κόσιτσε. Το έργο βραβεύτηκε από τον πρύτανη και παρουσιάστηκε το 2011 στην Ελληνική Πρεσβεία στην Μπρατισλάβα, με την παρουσία των πρέσβεων Ελλάδας, Κύπρου και Σερβίας, στην Κυπριακή Πρεσβεία στις 21 Ιουνίου 2011, στο ίδιο το Πανεπιστήμιο του Πρέσοβ στις 25 Οκτωβρίου 2011, και το 2012 στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κομένιους.
Στο ίδιο διάστημα ιδρύθηκε η Διεθνής Ένωση Νεοελληνιστών «Ελληνική Φιλία», που ενώνει αποφοίτους των προγραμμάτων Αθήνας και Καλύμνου από πολλές χώρες. Τα συνέδριά της φιλοξενήθηκαν σε Κάλυμνο, Πρέσοβ, Τιφλίδα, Χιρόνα, Κωνσταντινούπολη και Χάρκοβο.
Από τη γλώσσα στη βυζαντινή φιλοσοφία
Από το ακαδημαϊκό έτος 2012–2013 η δραστηριότητα μεταφέρθηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κωνσταντίνου του Φιλοσόφου στη Νίτρα, όπου διδάσκεται ελληνική φιλοσοφία με ανάλυση πρωτότυπων κειμένων — από τις Κατηγορίες του Αριστοτέλη έως τα κείμενα του Ιωάννη Δαμασκηνού — ενώ φοιτητές αποστέλλονται στην Ελλάδα μέσω Erasmus. Το 2016 εκδόθηκε το βιβλίο Βυζαντινή φιλοσοφία, με τα πρωτότυπα ελληνικά κείμενα και σλοβακική μετάφραση, το οποίο απέσπασε το βραβείο του πρύτανη και βραβείο λογοτεχνίας στην Μπρατισλάβα· ακολούθησαν αγγλική έκδοση στην Ελβετία (Inquiries into Byzantine Philosophy) και ρωσική μετάφραση στην Αγία Πετρούπολη. Από το 2017 έως το 2021 υλοποιήθηκε ερευνητικό πρόγραμμα για το βυζαντινό σύστημα αξιών και τη διάχυσή του στο σλοβακικό πολιτιστικό περιβάλλον, με δύο μεγάλα συνέδρια το 2015 και το 2016.
Η αναγνώριση και το επόμενο όνειρο
Στις 10 Μαρτίου 2023, στην Ελληνική Πρεσβεία στην Μπρατισλάβα, ακολούθησε η ύψιστη διάκριση: ο Ανώτερος Ταξιάρχης του Τάγματος του Φοίνικος, απονεμηθείς από την Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας «για τις εξαιρετικές και σημαντικές υπηρεσίες στη διάδοση της ελληνικής γλώσσας, για την ανάπτυξη στον τομέα του ελληνικού πολιτισμού και για την ενίσχυση της διεθνούς θέσης της Ελλάδος». Έναν χρόνο αργότερα, κατά την επίσκεψη της Προέδρου στη Σλοβακία, ακολούθησε συνάντηση για τις προοπτικές της συνεργασίας.
Αυτές οι προοπτικές παραμένουν συγκεκριμένες: η δημιουργία Κέντρου Νεοελληνικής Γλώσσας και Βυζαντινής Φιλοσοφίας, η συνέχιση της διδασκαλίας στη Νίτρα και — το μεγάλο ζητούμενο — ένα νέο ελληνοσλοβακικό και σλοβακοελληνικό λεξικό με τουλάχιστον 50.000 λέξεις. Το εγχείρημα αναζητά χρηματοδότηση.
