Ὁμιλία του Δρ. Γεώργιου Κοντογιώργη, Ὁμότιμου Καθηγητῆ καὶ πρώην Πρύτανη τοῦ Πάντειου Πανεπιστημίου
Ἡμερίδα τοῦ Κ.Ε.Μ.Ε. «Εὐγένιος Τζιμογιάννης», Ἀμαρούσιο, 7 Δεκεμβρίου 2025
Ἕνας παγκόσμιος ἡγέτης, ὄχι ἁπλῶς ἑλληνικός
Ὁ Δρ. Κοντογιώργης ξεκίνησε τὴν ὁμιλία του τοποθετῶντας τὸν Καποδίστρια σὲ παγκόσμιο πλαίσιο: δὲν πρόκειται ἁπλῶς γιὰ μεγάλη μορφὴ τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἀλλὰ γιὰ προσωπικότητα ποὺ «μπορεῖ νὰ παραβληθεῖ μὲ τὶς μεγάλες μορφὲς τῆς ἱστορίας τῆς ἀνθρωπότητας». Ὁ Καποδίστριας ὑπῆρξε ἡ κορυφαία ἔκφραση τοῦ τελευταίου «οἰκουμενικοῦ ἑλληνισμοῦ» — ἑνὸς ἑλληνισμοῦ πού, ὅπως τόνισε ὁ ὁμιλητής, ἀποτελοῦσε πραγματικὴ ὑπερδύναμη γιὰ τὴν ἐποχή του: οἰκονομικὰ ἔλεγχε οὐσιαστικὰ τρεῖς αὐτοκρατορίες (Ὀθωμανική, Ρωσική, Αὐστριακή), ἡγεῖτο πολιτισμικὰ τοῦ ὀρθόδοξου κόσμου καὶ διέθετε ὀργανωμένο κοσμικὸ ἐκπαιδευτικὸ σύστημα σὲ ὁλόκληρη τὴ χριστιανικὴ Ἀνατολή.
Ἡ «Ἱστορία τῆς Νεότερης Ἑλλάδας» ἕνα κρυφὸ ἔργο του Καποδίστρια
Κεντρικὸ σημεῖο τῆς ὁμιλίας ὑπῆρξε ἡ ἀποκατάσταση μιᾶς σημαντικῆς ἀλήθειας: ἡ πρώτη Ἱστορία τῆς Νεότερης Ἑλλάδας ποὺ ἀποδιδόταν στὸν Νερουλὸ γράφτηκε στὴν πραγματικότητα ἀπὸ τὸν ἴδιο τόν Καποδίστρια. Κατ’ ἐντολήν του τέθηκε τὸ ὄνομα τοῦ Νερουλοῦ, ὥστε τὸ ἔργο νὰ μπορεῖ νὰ «διαχειρίζεται τὰ ἑλληνικὰ πράγματα στὴν Εὐρώπη» χωρὶς νὰ ἐκτεθεῖ ὁ ἴδιος ἄμεσα.
Ὁ Κοντογιώργης σημείωσε πόσο ἐνοχλητικὸ ἦταν αὐτὸ τὸ κείμενο γιὰ τοὺς «καποδιστριολόγους» ποὺ θεωροῦσαν ἑαυτοὺς κληρονόμους τῆς σκέψης τοῦ Κυβερνήτη: «ὀρθώθηκαν ἐναντίον» τοῦ ἔργου, γιατί τοὺς ἀφαιροῦσε αὐτὸν τὸν ρόλο. Ἦταν, κατὰ τὸν ὁμιλητή, ἡ πρώτη ἱστορία ποὺ προσεγγίζει τὸν ἑλληνισμὸ μὲ ὅρους ἔθνους καὶ ἱστορικῆς συνέχειας, προγενέστερη ἀκόμα καὶ τοῦ Παπαρηγόπουλου.
Ἡ ἔννοια τοῦ Ἔθνους: ἡ μεγαλύτερη συμβολή του Καποδίστρια στὴν Εὐρώπη
Ὁ ὁμιλητὴς ἀνέπτυξε ἐκτενῶς τὴ θέση ὅτι τὸ «Ἔθνος» ἀποτελεῖ τὴν κορυφαία πολιτικὴ συμβολή του Καποδίστρια στὰ εὐρωπαϊκὰ πράγματα. Ὅταν ὁ Καποδίστριας χρησιμοποιοῦσε τὸν ὅρο στὸ Συνέδριο τῆς Βιέννης, Ἄγγλοι καὶ Αὐστριακοὶ ὑπουργοὶ ἀποροούσαν: «ἐμεῖς ξέρουμε τοὺς ὑπηκόους τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ὄχι κάποιο “ἔθνος”».
Ὁ Κοντογιώργης διέκρινε σαφῶς ἔθνος ἀπὸ ἐθνικισμό: ὁ ἐθνικισμὸς εἶναι τα «πεπραγμένα τοῦ κράτους ποὺ χρεώνονται στὸ ἔθνος γιὰ νὰ μὴν τὰ ἐπωμιστεῖ τὸ ἴδιο». Τὸ ἔθνος, ἀντίθετα, εἶναι αὐτὸ ποὺ συγκροτεῖ συνείδηση κοινωνίας, δὲν ὁρίζεται οὔτε φυλετικὰ οὔτε ἀποκλειστικὰ ἀπὸ τὴ συμμετοχὴ στὸν ἑλληνικὸ πολιτισμό, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ πολιτικὸ πρόταγμα: «νὰ εἴμαστε ἐμεῖς ποὺ συγκροτοῦμε τὴ χώρα μας σὲ κράτος, καὶ ὄχι κάποιοι ἄλλοι». Αὐτὸ ἐξηγεῖ, κατὰ τὸν ὁμιλητή, γιατί ἐπαναστάτησαν οἱ Ἕλληνες, ὄχι τυχαῖα, ἀλλὰ γιατί ὡς μόνο πραγματικὸ ἔθνος στὴν Εὐρώπη εἶχαν καὶ μόνοι τὸ δικαίωμα ἀνεξαρτησίας.
Ὁ Καποδίστριας ὡς διαμορφωτὴς τῆς Εὐρώπης
Ὁ Κοντογιώργης ὑπενθύμισε ὅτι ὁ Καποδίστριας δὲν ἄλλαξε μόνο τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ διαμόρφωσε εὐρύτερα τὰ εὐρωπαϊκὰ πράγματα:
Ἀπέτρεψε τὴ διάλυση τῆς Γαλλίας μετὰ τοὺς Ναπολεόντειους πολέμους.
Ἐμπόδισε τὴν Αὐστρία νὰ καταλάβει τὴν Ἑλβετία καὶ ἔδωσε στὴ χώρα αὐτὴ τὴν ὁμοσπονδιακή της δομὴ, ἕνα παράδειγμα ποὺ ἐπιβιώνει μέχρι σήμερα.
Ἐξήγγειλε δεκαετίες νωρίτερα αὐτὸ ποὺ ἀργότερα ἐφαρμόστηκε στὸν 20ὸ αἰῶνα: τέλος τῆς ἀπολυταρχίας, κράτος δικαίου, ἀκόμα καὶ τὴ ρωσικὴ ἐπανάσταση ὡς ἀναγκαία ἐξέλιξη.
Δημοκρατία καὶ αὐτοδιοίκηση: τὸ πολίτευμα τοῦ Κυβερνήτη
Ἰδιαίτερη ἔμφαση δόθηκε στὸν βαθιὰ δημοκρατικὸ χαρακτῆρα του Καποδίστρια «δημοκρατικὸ μὲ τὴν ἔννοια τῆς αὐτοκυβέρνησης, ὄχι τῆς ἐκλόγιμης μοναρχίας». Συγκεκριμένα:
Στὴ Λευκάδα (1807): Ὁ Κοντογιώργης παρουσίασε ἕνα νεοανακαλυφθὲν ἔγγραφο ἄνω τῶν 150 σελίδων ποὺ ἀποκαλύπτει τὴ δημοκρατικὴ ὀργάνωση ποὺ ἐφάρμοσε ὁ Καποδίστριας ἐκεῖ: λαϊκὴ στράτευση γιὰ τὴν ἄμυνα τῆς χώρας, διαφανὴς διαχείριση τοῦ δημοσίου χρήματος («ὥστε τὸ ἔθνος νὰ μπορεῖ νὰ εἶναι ἐνήμερο γιὰ τὴ χρήση τῶν πόρων του»), καὶ ἠθικὴ ὑποχρέωση τῶν ἡγετῶν ἐνώπιον τοῦ ἴδιου τοῦ ἔθνους «τοῦ ὁποίου δὲν εἶναι κύριοι ἀλλὰ διαχειριστές».
Στὴν Ἑλλάδα ὡς Κυβερνήτης: Ἐπανεγκατέστησε τὰ παραδοσιακὰ κοινὰ, τὶς αὐτοδιοικούμενες κοινότητες μὲ τὶς ὁποῖες ἔζησε ὁ ἑλληνισμὸς ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ὡς τὴν Τουρκοκρατία, ἀφαιρῶντας τὸν ἔλεγχό τους ἀπὸ τοὺς Κοτζαμπάσηδες καὶ δίνοντάς τον στὸν κοινὸ λαό. Ὁ Ὄθωνας ἀργότερα τὰ κατήργησε.
Στὴ σύγκρουσή του μὲ τοὺς «συνταγματικούς»: Ὅταν οἱ Εὐρωπαιόφιλοι ἐξαρτημένοι πολιτικοὶ ζητοῦσαν ψῆφο μόνο γιὰ ὅσους διαθέτουν περιουσία (κατὰ τὸ εὐρωπαϊκὸ πρότυπο), ὁ Καποδίστριας ἀρνήθηκε: «δὲν εἶναι στὴ δυνατότητά μου νὰ ἀφαιρέσω ἀπὸ τὸν Ἕλληνα αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ ἴδιωμα τῆς φύσης τοῦ ἀπὸ καταβολῆς κόσμου» καὶ ἐννοοῦσε τὴν αὐτοκυβέρνηση, ὄχι ἁπλῶς τὸ ἐκλογικὸ δικαίωμα.
Ἡ ἀντίθεση Καποδίστρια — Κοραῆ — Μαυροκορδάτου
Ὁ ὁμιλητὴς ἀνέπτυξε ἐκτενῶς τὴν ἰδεολογικὴ σύγκρουση τῆς ἐποχῆς. Ὁ Κοραῆς ἤθελε νὰ καταστήσει τὴν Ἑλλάδα «παράρτημα τῆς γαλλικῆς ἐπανάστασης» ἕναν γαλλοελληνικὸ πολιτισμὸ ποὺ θὰ ἔπαιρνε τὴ νομιμοποίησή του ἀπὸ τὴ Δύση. Θεωρήθηκε ὁ ἠθικὸς αὐτουργὸς τῆς δολοφονίας του Καποδίστρια μέσῳ τῆς σύμπραξής του μὲ τοὺς Κοτζαμπάσηδες.
Ὁ Μαυροκορδάτος ἦταν ἀκόμα χειρότερος: «τυπικὸς πράκτορας τῶν Ἄγγλων», ἦταν ἐκεῖνος ποὺ ἐξανάγκασε τοὺς ἡγέτες τῆς Ἐπανάστασης νὰ «παραδώσουν τὶς τύχες τοῦ ἑλληνισμοῦ στοὺς Ἄγγλους», καὶ «ὁδήγησε οὐσιαστικὰ στὴ δολοφονία του Καποδίστρια». Ὁ Κολοκοτρώνης, ἐνῷ πολεμοῦσε τὸν Ἰμπραὴμ ἐπὶ 30 μέρες, ἔβλεπε τοὺς «Μαυροκορδατικοὺς» νὰ κλείνονται στὴν Αἴγινα καὶ νὰ προσεύχονται γιὰ ἀγγλικὴ ἐπέμβαση.
Ἀπέναντι σὲ αὐτούς, ὁ Καποδίστριας ἦταν κατηγορηματικός: «ἀλίμονό μας ἂν μᾶς ἀπελευθερώσουν οἱ Ρῶσοι θὰ γίνουμε Ρωσογρέκοι». Δὲν ἤθελε τὴν ἐπιλογὴ τυράννου ἢ ἡγεμόνα, ἀλλὰ τὸν δικό μας δρόμο: ἀνεξαρτησία.
Δημογραφία καὶ ἱστορικὴ εὐθύνη
Ὁ Κοντογιώργης ἐπισήμανε ἕνα στατιστικὰ ἐκκωφαντικὸ παράδοξο: τὸ 1815-16, ὁ ἑλληνισμὸς ἀριθμοῦσε 9 ἑκατομμύρια ανθρώπους ἰσάριθμος ἢ καὶ μεγαλύτερος τῶν μεγάλων εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων καὶ τῆς ἴδιας τῆς καθαρὰ τουρκικῆς ἐθνότητας. Σήμερα ἡ Τουρκία ἀριθμεῖ 85 ἑκατομμύρια, ἡ Γαλλία καὶ ἡ Γερμανία περὶ τὰ 60-70 ἑκατομμύρια, καὶ ἡ Ἑλλάδα παραμένει στὰ 9-10 ἑκατομμύρια. «Ποιός φταίει;» ρώτησε ρητορικὰ καὶ ἡ ἀπάντηση, κατὰ τὸν ὁμιλητή, βρίσκεται στοὺς κληρονόμους του Μαυροκορδάτου ποὺ ἐξακολουθοῦν νὰ κυβερνοῦν.
Τὸ σήμερα: «Ἐκλόγιμη μοναρχία» ἀντὶ δημοκρατίας
Ἡ ὁμιλία κατέληξε σὲ ὀξεῖα κριτικὴ τοῦ σύγχρονου πολιτικοῦ συστήματος. Ὁ Κοντογιώργης διέκρινε ἀνάμεσα στὴ γνήσια δημοκρατία (αὐτοκυβέρνηση, ἀντιπροσωπευτικοὶ θεσμοί, διαβούλευση) καὶ στὴν ἐκλόγιμη μοναρχία ποὺ βιώνουμε σήμερα: «ὁ ἕνας τὰ ἔχει ὅλα καὶ ὁ ἄλλος ἁπλῶς ἐκλέγει τὸν ἑπόμενο μονάρχη», χωρὶς δικαίωμα ἀνάκλησης ἢ οὐσιαστικῆς ἀντίρρησης.
Θεωρεῖ ἐξαιρετικὰ ἐνδεικτικὸ ὅτι ὁ τωρινὸς πρωθυπουργὸς ἐξέθεσε ὡς πρότυπο στὸ ἑλληνικὸ κοινὸ τὸν Ἰσραηλινὸ στοχαστὴ Χαράρη καὶ ἕναν Ἄγγλο ἱστορικὸ ποὺ διδάσκει ὅτι «οἱ Ἕλληνες ἔγιναν ἔθνος μὲ τὴν ἐπανάσταση» ἀκριβῶς δηλαδὴ τὸ ἀντίθετο ἀπὸ αὐτὸ ποὺ γράφει ὁ ἴδιος ὁ Καποδίστριας.
Συμπέρασμα: Μεταβολὴ πολιτείας
Ἡ κεντρικὴ πολιτικὴ πρόταση τοῦ Κοντογιώργη ἦταν σαφής: ἡ Ἑλλάδα χρειάζεται μεταβολὴ πολιτείας ἐπιστροφὴ στὴ λογικὴ τῆς ἀντιπροσωπευτικῆς αὐτοκυβέρνησης ποὺ δίδαξε ὁ Καποδίστριας. Αὐτὸ δὲν ἐπιτυγχάνεται μὲ καλὲς προθέσεις, ἀλλὰ μὲ δομικὲς ἀλλαγές: θεσμοθέτηση κοινοτικῆς αὐτοδιοίκησης, ὑποταγὴ τῆς πολιτικῆς βούλησης στὴν κοινωνικὴ συλλογικότητα, καὶ ἐπανεθνικοποίηση τοῦ κράτους.
«Ἂν ἀποδεχθοῦμε τὴν ἑλληνικὴ συνέχεια ποὺ μᾶς διδάσκει ὁ Καποδίστριας», εἶπε κλείνοντας, «τότε θὰ διαπιστώσουμε τί φταίει, ἀλλὰ καὶ τί πρέπει νὰ γίνει σήμερα γιὰ νὰ ἀνατεθεῖ ὁ ἑλληνικὸς κόσμος».
Ἡ ὁμιλία πραγματοποιήθηκε στὴν Αἴθουσα τοῦ Δήμου Ἀμαρουσίου στὸ πλαίσιο ἡμερίδας ποὺ διοργάνωσε τὸ Κ.Ε.Μ.Ε. «Εὐγένιος Τζιμογιάννης», ἐπιστημονικὸς φορέας τοῦ κινήματος ΝΙΚΗ.
